Ontdek het Martinikerkhof: het groene hart van Groningen

Het Martinikerkhof: een plek waar groen en geschiedenis samenkomen. Midden in het historische centrum van Groningen, vlak naast de imposante Martinikerk en op een steenworp afstand van de Grote Markt. Hier wandel je tussen eeuwenoude bomen, monumentale gebouwen en verhalen die teruggaan tot ver voor de middeleeuwen.

De geschiedenis van het Martinikerkhof gaat verrassend ver terug. Archeologische vondsten tonen aan dat de oudste bewoning van deze plek al dateert uit de vierde eeuw vóór het begin van onze jaartelling. Na 1050 werd dit terrein het bisschopshof van de bisschop van Utrecht, die destijds landsheer van Groningen was. Het bisschopshof was een boerderij met opslagschuren en een juridisch centrum voor de horigen die op het domein van de bisschop woonden.
 

De kerk die de stad verdeelde

Rond het jaar 650 verschenen de eerste houten gebouwen op het plein, vermoedelijk met een religieuze functie. In 1112 werd hier een imposante stenen kerk gebouwd: de Sint-Walburgkerk. Deze kerkburcht fungeerde als een belangrijk machtsbolwerk van de bisschop van Utrecht. Het gezag van de bisschop was niet onomstreden. De inwoners van Groningen beweerden al in de 12e eeuw dat zij de kerk hadden gebouwd. De Sint-Walburgkerk werd daardoor regelmatig het toneel van conflicten in de strijd van de stad om meer zelfstandigheid. Uiteindelijk werd de kerk in 1627 gesloopt.
 

 

Een kerkhof, een ziekte en zwijgende klokken

Het Martinikerkhof was eeuwenlang een begraafplaats. Het oudste graf stamt uit de negende eeuw. De begraafplaats strekte zich zelfs uit tot onder de huidige Grote Markt. In de 17e eeuw werd een nieuw kerkhof aangelegd bij de Nieuwe Kerk, maar begraven op het Martinikerkhof was nog lange tijd mogelijk. Pas in 1828 kwam hier een einde aan, toen na de uitbraak van de zogenoemde Groninger ziekte een verbod werd ingesteld op begraven binnen de stadsmuren. In dat jaar stierf ongeveer 10 procent van de Groningse bevolking aan deze besmettelijke, aan malaria verwante ziekte. Er overleden elke dag zoveel mensen dat de stad besloot om de klokken van de Martinitoren niet meer te luiden om een begrafenis aan te kondigen. Het onophoudelijke klokgelui zou ‘een nadelige en op de geest nog meer neerbuigende indruk‘ maken.
 

Gebouwen en monumenten

Het Martinikerkhof herbergt een indrukwekkende verzameling bestuurlijke, kerkelijke en historische gebouwen. De meest opvallende zijn:
 

Martinikerkhof 2

Tot 1853 woonden de torenwachters van de Martinitoren in dit pand. Daarna deed het tot 1970 dienst als kosterswoning. Na een leegstand van tien jaar opende ondernemer Frits Diderich er De Kostery, een koffie- en theeschenkerij.
 

 

Martinikerkhof 3

De toren van de Martinikerk, door Groningers liefdevol d’Olle Grieze (de oude grijze) genoemd, is al vanaf de 13e eeuw een markant oriëntatiepunt voor de stad en de wijde omgeving. Tot 1921 diende de toren als uitkijkpost voor de brandwacht. De kerk zelf vormt al eeuwen het middelpunt van de stad en is de oudste kerk van Groningen. Haar naam ontleent de kerk aan Sint Martinus, de beschermheilige van de stad Groningen.
 

 

Martinikerkhof 10

Het huidige pand, gebouwd aan het begin van de achttiende eeuw, staat op de plek van de voormalige pastorie van de Martinikerk. De naam van het pand, ’t Feithhuis, verwijst naar jurist en historicus Johan Adriaan Feith, die hier vanaf 1890 woonde. Vandaag de dag wordt het gebouw gebruikt als horecagelegenheid.
 

 

Martinikerkhof 12

Aan de oostzijde staat het provinciehuis van Groningen, gebouwd in 1917. In dit complex zijn nog delen opgenomen van de voormalige Sint-Maartensschool uit de 16e eeuw, waar vanaf 1602 de Provinciale Staten vergaderen. Deze Latijnse school stond al rond 1350 op het plein en speelde een belangrijke rol in het onderwijs van de stad.
 

 

Martinikerkhof 13

Naast het provinciehuis, aan de noordzijde, staat de portierswoning die bekendstaat als Huis Cardinaal. Het huis is vernoemd naar een voormalige bewoner en niet naar een kerkelijk leider, zoals de naam misschien doet vermoeden.

De voorgevel van het pand is opgetrokken uit stenen van het Cardinaalshuis uit 1559. Dit huis stond in de Oude Kijk in ’t Jatstraat en werd in 1893 afgebroken. De stenen bleven bewaard en werden in 1927 gebruikt voor de herbouw van Huis Cardinaal. In de top van de gevel staat een replica van een zestiende-eeuws beeld van Karel V.
 

 

Martinikerkhof 23

Aan de noordzijde ligt De Prinsenhof, een voormalig klooster dat later diende als residentie van de stadhouder van Stad en Lande. Tegenwoordig is het een sfeervol hotel, met daarachter de prachtige Prinsentuin: een van de mooiste renaissancetuinen van Nederland. Vlak naast De Prinsenhof bevindt zich de historische Gardepoort, die toegang geeft tot de Turfstraat.
 

 

Martinikerkhof 25

Dit Rijksmonument is een karakteristiek Gronings pand met een zogenoemde Vlaamse top. Deze gevel is opgebouwd uit bakstenen treden, verrijkt met sierlijke zandstenen ornamenten, de klauwstukken. Let ook op het kleine ronde raampje in de gevel, dat met het fraaie Franse woord oeil-de-boeuf wordt aangeduid. En op het festoen: de decoratieve bloemenslingers boven het raam. Het behoort tot de meest opvallende gebouwen van het Martinikerkhof.
 

 

Martinikerkhof 26

Op de hoek van het plein is vanaf 1934 kunstgenootschap Pictura gehuisvest. Hier stond ooit de woning van de kerkelijke beheerder van de Sint-Walburgkerk.
 

 

Prefectenhof

Aan de westzijde van het plein ligt de Prefectenhof, een modern complex uit de jaren negentig dat aansluit bij het monumentale karakter van de omgeving. De naam verwijst naar het middeleeuwse steenhuis van de prefect van Groningen, de vertegenwoordiger van de bisschop van Utrecht. Tijdens de bouw van het huidige complex werden archeologische resten van dit oude gebouw teruggevonden.
 

 

Monumenten

Op het Martinikerkhof zelf zijn verschillende bijzondere monumenten te vinden. Zo staat midden in het park het kunstwerk Het Tiende Teken van Daniel Libeskind, een bijzondere stadsmarkering in de vorm van een put. Het verwijst naar de voormalige waterput van de Sint-Walburgkerk en maakt deel uit van een serie kunstwerken die in 1990 werd geplaatst ter gelegenheid van het 950-jarig bestaan van Groningen.

Ook vind je er een gedenksteen voor de humanist en rector van de Sint-Maartensschool (nu het Provinciehuis) Regnerus Praedinius en een beeld ter ere van dichter Hendrik de Vries. Tegen de noordwand van de Martinikerk staat het provinciale oorlogsmonument ‘Sint-Joris en de draak’, dat herinnert aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
 

 

 
 

Verkeerscirculatieplan: van parkeerplaats naar park

Het Martinikerkhof heeft niet altijd de rustige uitstraling gehad die het vandaag heeft. Tot ver in de twintigste eeuw was het plein ingericht als park, maar na de Tweede Wereldoorlog veranderde dat drastisch. Het gebied werd aangepast voor autoverkeer en er kwamen grote parkeerplaatsen.

Het beroemde en beruchte verkeerscirculatieplan in 1977 bracht verandering. Dit plan zorgde voor een ingrijpende herinrichting van de binnenstad, waarbij het autoverkeer werd beperkt. Voetgangers en fietsers kregen meer ruimte. Net als de Grote Markt en de Vismarkt werd het Martinikerkhof autovrij gemaakt. De parkeerplaatsen verdwenen en het plein werd opnieuw ingericht als park.

 

 
Sindsdien heeft het Martinikerkhof zijn groene karakter teruggekregen. Monumentale bomen zoals eiken, linden en kastanjes bieden schaduw en vormen een leefgebied voor vele vogelsoorten. In het voorjaar kleurt het grasveld wit en paars van sneeuwklokjes, krokussen en winterakonieten.
 

Stadsbeiaardier

Op dinsdag en zaterdag spelen de stadsbeiaardiers Bob van der Linde en Maurits Bunt live van 12.00-13.00 uur op het carillon van de Martinikerk. En waar kun je dat beter horen dan op een van de bankjes van het Martinikerkhof?
 
Wat vind jij het mooiste gebouw op het Martinikerkhof en waarom?