Het Goudkantoor: vier eeuwen geschiedenis op de Grote Markt

Wie over de Grote Markt in Groningen loopt, kan het bijna niet missen: een klein maar opvallend gebouw met kleurrijke gevels, sierlijke ornamenten en een rijke geschiedenis. Het Goudkantoor lijkt zo uit een prentenboek te komen. Maar achter dit charmante gebouw gaat een verhaal schuil van belastingen, goudkeurmerken, oorlogsschade en restauraties.

Al bijna vier eeuwen vormt het gebouw een markant herkenningspunt in het hart van de stad.

 

Van belastingkantoor tot Goudkantoor

Het Goudkantoor werd in 1635 gebouwd als het zogenoemde Collectehuis, een belastingkantoor voor Stad en Ommelanden. Op deze plek stond eerder een pastorie die door de stad was aangekocht om tijdelijk belasting te innen in afwachting van nieuwbouw. Uiteindelijk verrees hier een nieuw gebouw, vermoedelijk ontworpen door stadsbouwmeester Johan Isbrants.

De naam Goudkantoor ontstond pas veel later. Tussen 1814 en 1887 was hier het Waarborgbureau voor goud- en zilverwerken gevestigd. Edelmetalen voorwerpen werden er gekeurd en voorzien van een officieel merkteken. De bijnaam Goudkantoor die de Groningers het gebouw gaven was uiteindelijk zo ingeburgerd dat hij ook in officiële documenten verscheen.

Een herinnering aan de oorspronkelijke functie staat nog altijd op de gevel: de Latijnse spreuk ‘Date Caesari quae sunt Caesaris’ oftewel ‘Geef de keizer wat des keizers is.’
 

 

 

Renaissance-architectuur met bijzondere details

Het Goudkantoor is gebouwd in de Hollandse renaissancestijl, een bouwstijl die in de 17e eeuw veel in Noord-Nederland werd toegepast. De gevels zijn rijk versierd met ornamenten, waaronder opvallende schelpvormige motieven boven deuren en ramen.

De levendige kleuren rood, oker, goud en blauw zijn niet zomaar gekozen. Bij restauraties werd verfonderzoek gedaan naar oude verfresten, waaruit bleek dat deze tinten waarschijnlijk al in de 17e eeuw werden gebruikt.
 

 

Verbouwingen en restauraties

Door de eeuwen heen onderging het gebouw meerdere restauraties en veranderingen. In 1844 werd een opvallende Toscaanse galerij aan de voorzijde afgebroken. Het beeldhouwwerk ervan werd later boven de ingang herplaatst. Tegelijkertijd verdwenen de oorspronkelijke stenen kozijnen en houten luiken, die maakten plaats voor neogotische houten vensters.

Ook de omgeving veranderde drastisch. In 1874 werd de historische Waag, waar het Waagplein zijn naam aan dankt, gesloopt. De handel was inmiddels verhuisd naar de Korenbeurs aan de Vismarkt.
 

De oorlog overleefd

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werd een groot deel van de bebouwing rond de Grote Markt verwoest. Vrijwel alle panden rondom het Goudkantoor gingen verloren. Het Goudkantoor zelf bleef miraculeus gespaard, net als de Martinikerk. Even werd nog overwogen het gebouw te verplaatsen of zelfs te slopen. Gelukkig gebeurde dat niet. In plaats daarvan kwam het pand vrijstaand te staan.
 

Van VVV-kantoor naar café-restaurant

In 1962 kreeg het gebouw een nieuwe functie als VVV-kantoor. Tijdens de restauratie van 1962-1964 werden de karakteristieke stenen kruiskozijnen en houten luiken opnieuw aangebracht. In die periode werd het Goudkantoor zelfs via een glazen luchtbrug verbonden met het toen nieuwe stadhuis.
 

 

 
Dit stadhuis werd later weer afgebroken. Groningers spraken van een foeilelijke mislukking. Of op z’n Gronings: Och kerel, ’t liekt wel stront.

Rond 1994 volgde een grondige restauratie. Sinds 1996 is het pand ingericht als café-restaurant en vormt het een onderdeel van het heringerichte Waagplein, ontworpen door de Italiaanse architect Adolfo Natalini.

Binnen zijn nog originele 17e-eeuwse muurschilderingen zichtbaar, een decoratiestijl die in het Hanzegebied van Scandinavië tot de Noord-Duitse kust veel voorkwam.
 

Geliefd symbool van de stad

Het Goudkantoor is inmiddels een van de bekendste gebouwen van Groningen. Het staat model voor het typisch Hollandse stadsbeeld en werd zelfs vereeuwigd als miniatuurhuisje van KLM (nummer 81). Sinds 2008 is het te bewonderen in Madurodam.
 

Waagplein

Het Goudkantoor staat aan het Waagplein, een van de fraaiere pleinen van de stad Groningen. Het plein is gedeeltelijk overdekt met een glazen overkapping en is een gewilde evenementenlocatie.
 

 
Een drankje en een hapje doe je in het Goudkantoor, Waagplein 1 of het Newscafé, Waagplein 5.
 

Kunst op het Waagplein

Voor het Goudkantoor staat een bronzen kunstwerk van de Italiaanse kunstenaar Roberto Barni. Het beeld, Appuntamento con la musica, toont een fluitist die op weg is naar een afspraak maar nog één keer omkijkt naar het historische gebouw.
 

 
Links naast het Goudkantoor staat de buste van Carl von Rabenhaupt, in 1672 de redder van Groningen in de strijd tegen de bisschop van Münster. Deze buste stond lange tijd tegen de noordwand van het Stadhuis, maar is in 2017 verplaatst naar zijn huidige plek. Hiermee ging een langgekoesterde wens van de Koninklijke Vereeniging voor Volksvermaken in vervulling om Rabenhaupt weer naar het zuiden te laten kijken, de richting waar de vijand vandaan kwam. De buste is gemaakt door kunstenaar Willem Valk.
 

 
Onder de overkapping hangen twee figuren, een man en een vrouw, die naar elkaar toe lijken te zweven. Deze sculptuur uit 1996, Farsi Largo/Making Space, is van de Ierse kunstenaar Janet Mullarney.
 

 

Vind jij het Goudkantoor passen bij de moderne architectuur er omheen? Laat het me hieronder weten in een reactie.

 

De foto in de header bovenaan deze blog is van Collectie Groninger Archieven, 1948-1949, uitgever Jos Pé.